जागतिक हत्ती दिनाविषयी

 घोक्यात आलेले हतींचे अस्तित्व टिकून राहण्याच्यासाठी दृष्टीने जागरूकतेच्या दृष्टिकोनातून २०१२ साली जागतिक हत्ती दिनाची सुरुवात झाली.जंगलातील बलाढ्य, म्हटलं तर दिसायला ओबडधोबड, रंगही आकर्षक नाही, भलेमोठे कान, विचित्र आकारातील सोंड, आवाजही कर्कश्श.. कसा दिसतो हा हत्ती.. ! तरीदेखील लहानांपासून ज्येष्ठांपर्यंत सगळ्यांना या प्राण्याबद्दल विशेष आत्मीयता वाटते. लहानपणी शिकवल्या जाणाऱ्या चित्रांमध्येसुद्धा पिढ्यान् पिढ्या हत्तीचे कार्टून काढले जाते आहे. आपल्या सणांमध्ये, संस्कृतीमध्ये, आराध्य दैवत असलेल्या गणपतीच्या आख्यायिकेमध्येही हत्तीला विशेष स्थान आहे. पूर्वजांनी तर रानटी हत्तींवर पाळीव प्राण्यांचे संस्कार करून लढाईमध्ये हत्तींना वापरले होते.

भारतात हत्तीला धार्मिक महत्त्व आहे. आपल्याकडे हत्तीची पूजाही केली जाते. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मात्र लोक हत्तीच्या जिवावर उठले आहेत. शोभिवंत वस्तूंसाठी त्यांना हत्तीचे दात हवे आहेत. पृथ्वीवर दर पंधरा मिनिटाला एका हत्तीचा मृत्यू होत आहे. त्यामुळे या देखण्या प्राण्याला वाचविण्यासाठी दर वर्षी १२ ऑगस्टला जागतिक हत्ती दिन साजरा केला जातो.

'इंटरनॅशनल ट्रेड इंन एनडेन्जर्ड स्पेशीज ऑफ वाइल्ड फवना अँड फ्लोरा' या (सिटीज) या संस्थेने १९८९ मध्ये धोक्यात असलेल्या प्राण्यांच्या यादीमध्ये हत्तींचा समावेश केला. यानंतर खऱ्या अर्थाने जागतिक स्तरावर हत्तींच्या शिकारीची गांभीर्याने चर्चा सुरू झाली. हत्तींचे अस्तित्व असलेल्या देशांनी त्यांच्या पातळीवर विविध योजनांचे नियोजन केले. ज्या भागात हत्तींची संख्या जास्त आहे, तेथील हत्तींचे स्थलांतर करण्यात आले. काही ठिकाणी व्याघ्र प्रकल्पाप्रमाणे 'प्रोजेक्ट एलिफंट'देखील जाहीर झाले.

गेल्या काही वर्षांत सर्वांचा लाडका असलेला हा प्राणी अस्तित्त्वाची लढाई लढतो आहे. चोहोबाजूंनी संकटात सापडलेला हा हत्ती सैरभैर झाला आहे. हस्तीदंताला मिळणाऱ्या कोट्यवधी रुपयांमुळे गेल्या वीस वर्षांपासून हत्ती आंतरराष्ट्रीय तस्करांच्या रडारवर आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे दर पंधरा मिनिटाला एका हत्तीची शिकार होत असल्याचे 'इंटरनॅशनल फंड फॉर ऐनिमल वेलफेअर' संस्थेच्या सर्वेक्षणातून निष्पन्न झाले आहे.

चीन देशानेही अलीकडेच हस्तीदंताच्या व्यापाराला पहिल्यांदाच अधिकृतपणे बंदी आणली आहे. तस्करीमुळे दहा लाखांच्या घरात असलेले हत्ती आता ४ लाखांपर्यंत कमी झाले आहेत. त्यामुळे हत्तींना वाचविण्यासाठी एकत्र या, अशी साद चीनने घातली असून जगभरातील अनेक सेलिब्रेटी या चळवळीत सहभागी झाले आहेत. एवढेच नव्हे; तर चीनने देशातील हस्तींदताचे १७२ कारखाने बंद केले आहेत.
जगात प्रामुख्याने दोन प्रकारचे हत्ती आढळतात. आफ्रिकन हत्ती आणि आशियायी हत्ती! आफ्रिकन हत्ती हे आफ्रिकन बुश आणि आफ्रिकन फॉरेस्ट या दोन प्रकारांत विभागण्यात आले आहेत. आफ्रिकेतील नर आणि मादी दोन्ही हत्तींना दात असतात. हत्तीच्या दातांसाठी त्यांची शिकार होते आहे. साधारणत: शंभर वर्षांपूर्वी आफ्रिकन हत्तींची संख्या ३० लाखांहून जास्त होती, ती आता साडे चार लाखांवर आली आहे. सर्वाधिक हत्ती हे आफ्रिकेत असून शंभर वर्षांपूर्वी त्यांची संख्या तीस लाखांहून अधिक असल्याचे संदर्भ सापडतात. पण हस्तीदंतासाठी केलेल्या बेसुमार कत्तलीमुळे हत्तींची संख्या झपाट्याने खाली आली. अमेरिका आणि चीन या देशात हस्तीदंताची सर्वांत मोठी बाजारपेठ आजही कार्यरत आहेत.

आफ्रिकेत हत्ती नाट्य रंगलेले असताना भारतालाही आशियायी हत्तींना वाचविण्याची जाणीव झाली. याच काळात भारतातही हत्तींच्या बाबतीत अनेक घडामोडी घडल्या. वन विभागाच्या दुर्लक्षामुळे मोठ्या प्रमाणात शिकारी झाल्या. मनुष्य आणि हत्ती संघर्षही चिघळला. वाघांच्या बरोबरीने हत्तींची शिकार, विविध कारणांमुळे त्यांचे मृत्यू वाढल्याने केंद्रीय वने आणि मंत्रालयाने १९९२ 'प्रोजेक्ट एलिफंट' स्थापन केला. हत्तींचे अस्तित्त्व असलेल्या राज्यांना या प्रकल्पामध्ये सहभागी करून घेतले. हत्तींच्या अधिवासाला संरक्षण, त्यांच्या फिरण्याच्या मार्गावर कॉरिडॉर तयार करणे अशा अनेक मुद्द्यांचा समावेश यामध्ये करण्यात आला.